This publication is dedicated to the origins of political geography as a scientific discipline and the role of Christian Nikolai von Winsheim (1694–1751), a German scholar in Russian service and professor at the St. Petersburg Imperial Academy of Sciences, in its development. The study convincingly demonstrates that political geography as an independent field of knowledge was first institutionalized in Russia, within the framework of the 18th-century St. Petersburg scientific school. This publication brings together under a single cover: the world's first book called political geography — Ch.N. Winsheim's "Brief Political Geography" (1745) — and the texts of the first Russian textbooks on this discipline—the works of J.-N. Delisle (1727) and G.W. Kraft (1742). Of particular interest is Winsheim's manuscript "On the Russian Empire" (1739), translated from German and published in Russian for the first time—the first academic description of Russia's geography. His article on the Northern Sea Route and a brief glossary are also included. The publication is equipped with a scholarly reference tool, including a detailed bibliography and commentary. The spelling and punctuation of 18th-century texts have been brought into line with modern standards. The book is intended for historians of science, geographers, political scientists, specialists in international relations, as well as anyone interested in the history of Russian academic thought, geography, and the development of the humanities.
political geography, history of geography, Christian Nicolaus von Winsheim, G.W. Krafft, J.-N. Delisle
1. Andreev A.I. N'yuton i russkaya geografiya XVIII veka // Izvestiya Vsesoyuznogo Geograficheskogo obschestva. – 1943. – Vyp. 3. – S. 3–12.
2. Andreev A.N., Andreeva Yu.S. Uchenye Peterburgskoy akademii nauk i ih sem'i v sostave inoslavnyh obschin (po materialam cerkovnyh reestrov XVIII stoletiya) // Vestnik Permskogo universiteta. Istoriya. 2025. – № 3(70). – S. 78–89. DOI: https://doi.org/10.17072/2219-3111-2025-3-78-89; EDN: https://elibrary.ru/DYLBKN
3. Atlas rossiyskoy: sostoyaschey iz devyatnadcati special'nyh kart predstavlyayuschih Vserossiyskuyu imperiyu s pogranichnymi zemlyami: Sochinennoy po pravilam geograficheskim i noveyshim observaciyam: S prilozhennoyu pritom general'noyu kartoyu velikiya seya Imperii, / Staraniem i trudami Imperatorskoy Akademii nauk. – Sanktpeterburg: [Tipografiya Akademii nauk], 1745. – 19 l. (Ocifrovannaya kopiya: https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003340081/)
4. Atlas sochinennyy k pol'ze i upotrebleniyu yunoshestva i vseh chitateley Vedomostey i istoricheskih knig – Sanktpeterburg: Pri Imperatorskoy Akademii nauk, 1737. – 27 s. (Ocifrovannaya kopiya: https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_008016098/)
5. Belkovec L.P. Rossiya v nemeckoy istoricheskoy zhurnalistike XVIII v.: G.F. Miller i A.F. Byushing. – Tomsk: Izdatel'stvo Tomskogo universiteta, 1988. – 284 s. EDN: https://elibrary.ru/PEQXKT
6. Biblioteka Petra I. Opisanie rukopisnyh knig / avtor-sost. I.N. Lebedeva. – SPb.: Biblioteka Akademii nauk, 2003. – 431 s.
7. Biblioteka Petra I. Ukazatel'-spravochnik / sost. E.I. Bobrova. – L.: Biblioteka Akademii nauk SSSR, 1978. – 214 s.
8. Byushing A.F. Rukovodstvo k osnovatel'nomu i poleznomu poznaniyu geograficheskago i politicheskago sostoyaniya evropeyskih gosudarstv i respublik / Perevedeno s nemeckago Alekseem Razumovym. – Sanktpeterburg: Pri Imperatorskoy. Akademii nauk, 1763. – 180 s. (Ocifrovannaya kopiya: https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_A1_2486/)
9. Byushing A.F. D. Antona Friderika Bishinga iz sokraschennoy ego geografii tri glavy o geografii voobsche, o Evrope i o Rossiyskoy imperii / perevedennyya s nemeckago na rossiyskoy yazyk Ivanom Dolinskim. – M.: Pechatany pri Imperatorskom Moskovskom universitete, 1766. – 104 s. (Ocifrovannaya kopiya: https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003338077/).
10. Vinsgeym fon H.N. Kratkaya politicheskaya geografiya: k iz'yasneniyu izdannago na rossiyskom yazyke nebol'shago atlasa: sochinennaya dlya upotrebleniya Gimnazii pri Imperatorskoy Akademii nauk. – V Sanktpeterburge: [Tipografiya Akademii nauk], 1745. – 339 s. (Ocifrovannaya kopiya: https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_A1_3656/) (RNB), (https://rusneb.ru/catalog/000207_000017_RU_RGDB_BIBL_0000353531/ (RGIB)).
11. Geografia ili Kratkoe zemnago kruga opisanie. / Napechatano poveleniem carskago velichestva v tipografii Moskovskoi. – [M.], 1710. – 106 s. (Ocifrovannaya kopiya: https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_A1_PETRI_427/ ).
12. Gnucheva V.F. Geograficheskiy departament Akademii nauk XVIII veka / Pod red. A.I. Andreeva. – M., L.: Izdatel'stvo Akademii nauk SSSR, 1946. – 445 s. EDN: https://elibrary.ru/TDEJLD
13. Grekov V.I. Ocherki iz istorii russkih geograficheskih issledovaniy v 1725–1765 gg. – M.: Izdatel'stvo Akademii nauk SSSR, 1960. – 425 s.
14. Grech I.M., Nakoval'nin S.F. Politicheskaya geografiya – Sanktpeterburg: [Tipografiya Suhoputtnogo kadetskogo korpusa], 1758. – 184 s. (Ocifrovannaya kopiya: https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_A1_1589/, https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_A1_1590/, https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_A1_1591/, https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_A1_1592/).
15. Delil' Zh.-N. Sokraschenie matematicheskoe ko upotrebleniyu ego velichestva imperatora vseya Rossii. Ch. 2, soderzhaschaya astronomiyu i geografiyu / [Perevel s francuzskago I. S. Gorlickiy]. – Sanktpeterburg: Tipografiya Akademii nauk, 1728. – 89 s. (Ocifrovannaya kopiya: https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_A1_1014/).
16. Dil'tey F.G. Detskoy atlas, ili Novoy udobnoy i dokazatel'noy sposob k ucheniyu geografii. V 6-ti tomah. – M.: pech. pri Imperatorskom Moskovskom universitete, 1768–1777. (Ocifrovannaya kopiya: https://nebdeti.ru/nedb-item?id=12dd163f-7fd2-4e5b-bc94-297874e0c7a6).
17. Gyubner I. Zemnovodnogo kruga kratkoe opisanie iz staroy i novoy geografii / iz staryya i novyya geografii po voprosam i otvetam chrez Yagana Gibnera sobranoe. I na nemeckom dialekte v Leipcike. Napechatano; A nyne poveleniem velikago gosudarya carya i velikago knyazya. Petra Pervago vserossiiskago imperatora. Pri nasledstvennom blagorodneishem gosudare careviche Petre Petroviche. Narossiiskom; [red. Ya.V. Bryus]. – Napechatano v Moskve: [b. i.], 1719. – 392 s. () (Ocifrovannaya kopiya: https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_A1_PETRI_562/).
18. Elackov A.B., Kaledin N.V. Istoricheskoe razvitie otechestvennoy politicheskoy geografii i geopolitiki // Pskovskiy regionologicheskiy zhurnal – 2019. – № 4 (40). – C. 3–15. EDN: https://elibrary.ru/CQBGOG
19. Istoricheskiy obzor uchebnikov obschey i russkoy geografii, izdannyh so vremeni Petra Velikogo po 1876 god / (1710–1876 g.) / Sost. L. Vesin. – SPb: Tipografiya brat'ev Panteleevyh, 1876. – 696 s.
20. Kaledin N.V. Politicheskaya geografiya: smena nauchnyh paradigm. I // Vestnik Sankt-Peterburgskogo universiteta. Seriya 7. Geologiya, Geografiya – 1995. – Vyp. 1 (№7). – S. 74–82.
21. Kaledin N.V. Politicheskaya geografiya: istoki, problemy, principy nauchnoy koncepcii. – SPb.: Izdatel'stvo SPbGU 1996. – 163 s.
22. Kaledin N.V., Elackov A.B. Vozniknovenie i stanovlenie politicheskoy geografii v Rossii // Aktual'nye problemy mirovoy politiki. – Vyp. 10 / pod red. T.S. Nemchinovoy. – SPb.: Izdatel'stvo SPbGU, 2020. – S. 614–626. DOI: https://doi.org/10.21638/11701/26868318.39; EDN: https://elibrary.ru/BWDABK
23. Kaledin N.V., Chistobaev A.I., Kaledin V.N., Elackov A.B. Razvitie politicheskoy geografii i geopolitiki v Baltiyskom regione kak nauchno-obrazovatel'nyh napravleniy: istoricheskiy vklad Sankt-Peterburgskogo universiteta // Baltiyskiy region. – 2019. – T. 11, № 2. – S. 136–152. DOI: https://doi.org/10.5922/2079-8555-2019-2-8; EDN: https://elibrary.ru/TNUNUH
24. Kant I. Fizicheskaya geografiya. – Kaliningrad: Muzey-zapovednik "Muzey Mirovogo okeana", 2023. – 499 s.
25. Kas'yanov V. Kriticheskiy vzglyad na sistemu i soderzhanie geografiy izdannyh v Rossii // Syn Otechestva i Severnyy arhiv. – 1832. – № XXVII. – S. 103–117.
26. Korolev S.V. Biblioteka geografa Antona Fridriha Byushinga: spravochnik-ukazatel' — SPb.: Rossiyskaya nacional'naya biblioteka, 2020. — 650 s.
27. Korolev S.V. Katalog biblioteki imperatora Petra III – SPb.: Rossiyskaya nacional'naya biblioteka, 2017. – 512 s.
28. Korolev S.V. Ermitazhnaya biblioteka imperatricy Ekateriny II – SPb.: Rossiyskaya nacional'naya biblioteka, 2022 – Ch. 1. – 2022. – 372 s.
29. Kostina T.V., Kirikova O.A. Uchebnye knigi v gimnazii Akademii nauk 1730-h gg // Detskie chteniya. – 2018. – T. 13, № 1. – S. 194-219. DOI: https://doi.org/10.31860/2304-5817-2018-1-13-194-219; EDN: https://elibrary.ru/YLJNDF
30. Kraft G. V. Kratkoe rukovodstvo k matematicheskoy i natural'noy geografii: S upotrebleniem zemnago globusa i landkart: Sochineno v pol'zu rossiyskago yunoshestva / I perevedeno s nemeckago yazyka [Ivanom Golubcovym]. – Sanktpeterburg: Pri Imperatorskoy Akademii nauk, 1739. – 236 s. (Ocifrovannaya kopiya: https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_A1_8149/)
31. Kraft G.V. Rukovodstvo k matematicheskoy i fizicheskoy geografii, so upotrebleniem zemnago globusa i landkart, / vnov' perevedennoe [A.M.Razumovym] s primechaniyami Fr. Ul'r. Teod. Epinusa. – Izdanie vtoroe. — V Sanktpeterburge: pri Imperatorskoy Akademii nauk, 1764. – 352 s. (Ocifrovannaya kopiya: https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_02000027749/).
32. Kratkoe rukovodstvo k geografii. V pol'zu uchaschagosya pri gimnazii yunoshestva v Sanktpeterburge 1742 goda. – [Sankt-Peterburg]: pechatano pri Imperatorskoy Akademii nauk, [1742]. – 66 s. (Ocifrovannaya kopiya: https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_A1_8139/).
33. Kratkoe rukovodstvo k geografii. V pol'zu uchaschagosya pri gimnazii yunoshestva. – Izdano vtorym tisneniem. – V Sanktpeterburge: pri Imperatorskoy Akademii nauk, 1767. – 69 s. (Ocifrovannaya kopiya: https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_A1_8140/).
34. Lebedev D.M. Geografiya v Rossii XVII veka (dopetrovskoy epohi) – M., L.: Izdatel'stvo Akademii nauk SSSR, 1949. – 236 s.
35. Lomonosov M.V. Polnoe sobranie sochineniy. T. 9. Sluzhebnye dokumenty. 1742–1765 gg. / podgot. G.P. Blokom ; red. A.I. Andreev i dr. – M.–L.: Izdatel'stvo Akademii nauk SSSR, 1955. — 1018 c.
36. Nurgaliev V.Zh. Ob avtore pervogo v Rossii uchebnika po politicheskoy geografii (opyt issledovatel'skogo eksperimenta) / Kniga: issledovaniya i materialy. Sb. 68. – M.: Terra, 1994. – S. 310–313.
37. Pekarskiy P.P. Istoriya Imperatorskoy Akademii nauk v Peterburge. – SPb.: Otdelenie russkogo yazyka i slovesnosti Imperatorskoy Akademii nauk, 1870. – 774 s.
38. Ratcel' F. Zemlya i zhizn'. Sravnitel'noe zemlevedenie. T. 1. – SPb.: Brokgauz-Efron, 1903. – 340 c.
39. Rostovcev E.A., Tihonov I.L. Tri veka Peterburgskogo universiteta. – SPb.: Izdatel'stvo SPbGU, 2024. – 464 s. EDN: https://elibrary.ru/BMTUDT
40. Svenske K.F. Materialy dlya istorii sostavleniya Atlasa Rossiyskoy imperii, izdannago Imperatorskoyu Akademieyu nauk v 1745 godu / sobrany iz Arhiva Imperatorskoy Akademii nauk Karlom Svenske. – SPb: Tipografiya Imperatorskoy Akademii nauk, 1866. – 204 s.
41. Svodnyy katalog russkoy knigi grazhdanskoy pechati XVIII veka (1725–1800) – M.: Kniga, 1962. – Tom 1 (A–I). – 436 s.
42. Sopikov V.S. Opyt rossiyskoy bibliografii, ili polnyy slovar' sochineniy i perevodov, napechatannyh na slovenskom i rossiyskom yazykah, ot nachala zavedeniya tipografiy, do 1813 goda, s predisloviem, sluzhaschim vvedeniem v siyu nauku, sovershenno novuyu v Rossii, s istorieyu o nachale i uspehah knigopechataniya kak v Evrope voobsche, tak i osobenno v Rossii, s primechaniyami o drevnih i novyh redkih knigah i ih izdaniyah, i s kratkimi iz onyh vypiskami. – SPb.: V tipografii imperatorskogo teatra, 1814.
43. Stafengagen I.I. Kratkoe rukovodstvo k drevney geografii s iz'yasneniem nyneshnyago sostoyaniya izvestnyh v drevniya vremena zemel' – V Sanktpeterburge: pechatano pri Imperatorskoy Akademii nauk, 1753. – 391 s.
44. Tatischev V.N. Izbrannye trudy po geografii Rossii / Pod redakciey, so vstupitel'noy stat'ey i kommentariyami A.I. Andreeva. – M.: Geografgiz, 1950. – 254 s.
45. Tatischev V.N. Leksikon rossiyskiy istoricheskiy, geograficheskiy, politicheskiy i grazhdanskiy. Ch. 2. G – Zh. – SPb.: Tipografiya Gornogo Uchilischa, 1793 g. – 216 s.
46. Torzhestvo Akademii nauk na vozhdelennyy den' tezoimenitstva eya imperatorskago velichestva derzhavneyshiya i nepobedimeyshiya velikiya gosudaryni imperatricy Elisavety Petrovny samoderzhicy vserossiyskiya publichno govorennymi rechmi i illyuminacieyu prazdnovannoe sentyabrya 6 dnya 1750 goda. – V Sanktpeterburge: pechatano pri Imperatorskoy Akademii nauk, [1750]. – 98 s.
47. Turovskiy R.F. Politicheskaya geografiya – Smolensk: Izdatel'stvo SGU, 1999. – 381 s.
48. Fel' S.E. Kartografiya Rossii XVIII veka – M.: Geodezizdat, 1960. – 226 s.
49. Shemero N. Geografiya prakticheskaya, soderzhaschaya mezhdu uchenii dovolnymi, moguschimi nauchiti kogo libo vo ezhe sochinyati samomu karty, sposob nayti dolgotu, v koem libo meste mira mozhet byti, hotya na zemli ili na mori, dnem ili noschiyu. Prilagaetsya k sey geografii nuzhnoe predislovie i reestr alfa-betnyy vsem terminam ili predelam veschestv i znaniy, kotorye obretayutsya v sem deystvii s nuzhdnymi hartami, 1715.(Ocifrovannaya kopiya: https://kp.rusneb.ru/item/material/geografiya-prakticheskaya-soderzhashchaya-mezhdu-uchenii-dovolnymi-mogushchimi-nauchiti-kogo-libo-vo-ezhe-sochinyati-samomu-karty-sposob-nayti-dolgotu-v-koem-libo-meste-mira-mozhet-byti-hotya-na-zemli-ili-na-mori-dnem-ili-noshchiyu-prilagaetsya-k-sey-geografii-nuzhnoe-predislovie-i-reestr-alfa-betnyy-vsem-terminam-ili-predelam-veshchestv-i-znaniy-kotorye-obretayutsya-v-sem-deystvii-s-nuzhdnymi-hartami-chrez-n-shemero-1715-geografiya-prakticheskaya-chrez-n-shemero).
50. Ekspiyi d' Zh.Zh. Dorozhnaya geografiya – [M.]: Pech. pri Imperatorskom Moskovskom universitete, 1765. – 423 s.
51. Bordas L. O carte manuscrisă pierdută. Geografia lumii copiată de Sava Popovici din Rășinari (1785) // Revista de istorie şi teorie literară. – 2023. – No. 1-4. – Pp. 369–375. DOI: https://doi.org/10.59277/ritl.2023.17.29
52. Büsching A.F. Neue Erdbeschreibung: Erster Theil, Welcher Dänemark, Norwegen, Schweden, das ganze rußische Kaiserthum, Preussen, Polen, Hungarn, und die europäische Türkey, mit denen dazu gehörigen und einverleibten Ländern, enthält. Vierte auflage. Hamburg, 1760. – 996 p.
53. Chemereau N. Geographie pratique contenant outre les instructions sussisantes à render une personne assez habile pour dresser lui même des cartes, le moyen de trouver la longitude. – Amsterdam: La Compagnie, 1715. – 146 p. (Ocifrovannaya kopiya: https://books.google.ru/books/about/Geographie_pratique_contenant_outre_les.html?id=S75lFoVIpGEC&redir_esc=y).
54. Delisle J.-N. Abregé des Mathematiques pour l'Usage de sa Majesté Imperiale. De Toutes les Russies. T. 2. Contenant l'Astronomie et la Geographie. – A St. Petersbourg: De l'Imprimerie de l'Academie Imperiale des Sciences, 1728. – 83 p. (Ocifrovannaya kopiya: https://books.google.ru/books/about/Abregé_des_mathematiqves_pour_l_usage_d.html?hl=ru&id=d7Y2AAAAMAAJ).
55. Delisle J.-N. La Cosmographie ou Abregé d'Astronomie et de Geographie pour l'Usage de Sa Majesté Imperiale de Touts les Russies, Tome II . – A St. Petersbourg: De l'Imprimerie de l'Academie Imperiale des Sciences, 1727. – 83 p. (Ocifrovannaya kopiya: https://kp.rusneb.ru/item/material/la-cosmographie-ou-abrege-d-astronomie-et-de-geographie-pour-l-usage-de-sa-majeste-imperiale-de-touts-les-russies-tome-ii).
56. Dubois A. La geographie moderne, naturelle, historique et politique, dans une methode nouvelle et aisée – A Leide: aux depens de Pierre vander Aa, 1729.
57. Hafeznia M.R. A New Approach to the History of Political Geography in the World // Geopolitics Quarterly. – 2014. – Vol. 10, Iss. 33. – Pp. 1–36.
58. Heffernan M. On geography and progress: Turgot’s plan d’un ouvrage sur la géographie politique (1751) and the origins of modern progressive thought // Political Geography. – 1994. – Vol. 13, No. 4. – Pp. 328–343.
59. Hübner J. Kurtze Fragen aus der Neuen und alten Geographie – Leipzig, 1693. (Ocifrovannaya kopiya: https://www.digitale-sammlungen.de/en/details/bsb10429422).
60. Krafft G.W. Kurtze Einleitung zur Mathematischen und Naturlichen Geographie, nebst dem Gebrauch der Erd-Kugeln und Land-Charten, zum Nutzen der Russischen studirenden Jugend. – St. Petersburg: gedruckt bey der Kaiserl. Academie der Wissenschafften, 1738. – 295 p. (Ocifrovannoe izdanie 1764 g. https://gdz.sub.uni-goettingen.de/id/PPN815361955)
61. Keulen van J. De Groote Nieuwe Vermeerderde Zee-Atlas. – Amsterdam, 1697.
62. Kurtze Einleitung in die Geographie. Zum Nutzen der studierenden Jugend im Gymnasio allda heraus gegeben zu St. Petersburg Anno 1742. – [SPb.]: gedruckt bey der Kayserl. Academie der Wissenschafften. – [1742]. – 56 c.
63. Paschoud R. Historico-Political Geography, etc. – London: J. Read, 1722. – 424 p.
64. Immatrikulation von Christianus Nicolaus de Winsheim / Matrikelportal Rostock – Datenbankedition der Immatrikulationen an der Universität Rostock seit 1419 [Baza dannyh o zachislenii v Rostokskiy universitet s 1419 g.]. – URL: http://purl.uni-rostock.de/matrikel/100016313 (Data obrascheniya: 19.09.2024).
65. Sanson N. Introduction à la Géographie. – Paris: Durand, 1665. – 575 p.
66. Winsheim von, Christian Nikolaus / Erik-Amburger-Datenbank des Leibniz-Instituts für Ost- und Südosteuropaforschung. – URL: https://amburger.ios-regensburg.de/index.php?id=52267&mode=1 (Data obrascheniya: 19.09.2024).
67. Winsheim von Ch.N. Kurtzgefasste politische Geographie zur Erläuterung eines kleinen, in Russischer Sprache publicirten Atlantis entworffen bey der Kayserl. Academie der Wissenschafften. – St. Petersburg [St.-Peterburg: Gedruckt bey der Kayserlichen Academie der Wissenschaften], 1745. – 474 p. (Ocifrovannaya kopiya: https://purl.uni-rostock.de/rosdok/ppn829370757)



